INgwenyama UMagodongo

INgwenyama uMagodongo (1811-1827) yingwenyama eyabusa amaNdebele wakwaNzunza kusukela ngomnyaka wango-1814 ukuya ngo-1827. UMagodongo uyindodana yeNgwenyama uMgwezani. Welama uGembe, godu abe mnakwabo kaMrabheli. Nanyana kunezenzakalo ezinengi ezenzeke ngokubusa kwakhe, uMagodongo waziwa ngokulwa nebutho likaMzilikazi wesitjhaba samaZulu wakwaKhumalo, okukulapho alahlekelwa khona yipilwakhe ngo-1827. Namhlanjesi iNgwenyama uMagodongo kaMgwezani yaziwa njengekosi eyatjengisa isibindi ekudoseni phambili isitjhaba samaNdebele wakwaNzunza.[1][2]
Umlando KaMagodongo Angakabusi
[edit | hlela umthombo]UMagodongo wabelethwa ngomnyaka ka-1811 kwaSimkhulu, abelethwa nguyise iNgwenyama uMgwezani. Ubelethwa nomnakwabo uGembe oliNghana (1791), nomtanabo uMrabheli oliDlhari (1803) yena aliDlowu (1799). Isikhathi sokubelethwa kwakhe bekusikhathi sokuthula ngombana uMgwezani ekubuseni kwakhe akhenge alwe ipi. Kwathi nakuhlongakala uMgwezani, uGembe ebekunguye obekufuze athathe isihlalo sobukhosi ngokomthetho bekasesemncani ngalesosikhathi. Yeke uDzela umfowabo kayise uMgwezani wabambela uGembe isihlalo sobukhosi.[2]
Nakubusa UDzela
[edit | hlela umthombo]Kwathi bona iNgwenyama uDzela ithwale isiba, yafuduka kwaSimkhulu nesitjhaba sayo yayokwakha eMlotheni kwaMaza hlanu komlambo iSakazana. Kwathi ngelinye ilanga iNgwenyama uDzela yakhamba yayokuhlasela isitjhaba sabaNguni ebesisendaweni yangemaTjhitjhini. Bafika lapho kwalwiwa, amaNdebele ehlulwa abaleka, kanti nababalekako nje uDzela uyokuwela ngemgodini. Amanaba amlandela afika amthola ngemgodini loyo ambulalela khona, umgodi loyo waba lithuna lakhe uDzela. Kodwana ngebanga lokuthi uGembe bekasesemncani ngesikhatheso kwafuze abanjelwe isihlalo. Yeke omunye umfowabo kayise, uMrhabuli kwaba nguye obambela uGembe.[2][3]
Nakubusa UMrhabuli
[edit | hlela umthombo]UMrhabuli (uSirudla) wathwala isiba ngo-1797 wabusa isitjhaba samaNdebele kwaMaza eMlotheni. Ngesikhathi sokubusa kwakhe, uMrhabuli nguye owathumela uMagodongo nomnakwabo uGembe bona bayokuhlasela esinye isitjhaba sabeNguni. UGembe wadosa intangakhe amaNghana phambili, uMagodongo yena warhola amaDlowu, kwatjhingwa ePumalanga. Kwathi bona uGembe abone ibutho labeNguni warhidlwa livalo waze waphathwa namathumbu, kwafuze bona abhace khona angazukubonakala. UMagodongo yena wathatha ibutho likamnakwabo walihlanganisa nelakhe wathathana phezulu namanaba. AbeNguni bahlulwa epini leyo. UMagodongo nebutho lakhe bathumba iinkomo neembuzi zabeNguni wabuya ekhaya.[2][3]
Ngebanga lokuthi uGembe abe litjhatjha epini amadoda athi akakafaneli ukuba yikosi, kodwana benyula uMagodongo. Lokho kwenza bona uGembe noMagodongo bangasathelelani amanzi. Amadoda athi nakalemuka lokho, athatha uMagodongo ayomfihla ekhabomkhulu kwaMahlaza.[2]
Ipi KaMagodongo NoKhunwana
[edit | hlela umthombo]Ikosi uMrhabuli njengombana beyilibambela nje ithe nayilemukako bona amadodanayo sele akhulile yafisa ngathana uMagodongo angabuya athathe iintambo. Kodwana amadodanayo ala. Alibeka emtarini bona uyise nakakhothamako indodanakhe ekulu uKhunwana nguye ozokuthatha isihlalo. UMrhabuli wathumela bona kuyokulandwa uMagodongo azokuzwa indaba le. Uthe nakafikako, uMrhabuli wamthatha wamfihla endaweni lapho bekuzokubanjelwa khona umhlangano. Emhlanganweni uMrhabuli wathoma indaba emadodeni, indaba yadenjwa, kwaphikiswana, kwathi nakuphela umhlangano, wakhambisa amadoda, ngemva kwalokho wavumbulula uMagodongo wambuza bona uzwile na. UMagodongo wathi uzwile, watjho nokuthi nakunjalo-ke uzokuthatha ubukhosi ngepi. Bese athathe isitjhaba kwaMahlaza azokwakha kwaMaza.[3]
Kwaba nepi phakathi kukaMagodongo noKhunwana. Ipi leyo yalwiwa beyayokufika kwaPondo, yabuya yayokulwelwa ekhaya kwaMaza. UMrhabuli wayetjele uMagodongo bona nakazokuthatha ubukhosi ngepi, kufuze angayibulali indodana yekosi, uMavula, ngombana nguye okufuze ambambele ikapho nakaselako. Kodwana kwathi nakulwiwako nje uMavula nguye okhabe aqeda ibutho likaMagodongo, okwenza bona ekugcineni uMagodongo abulale uMavula. Kwathi bona uMagodongo ahlule ipi, uMrhabuli wambuza bona uphi uMavula. UMagodongo wathi umbulele. UMrhabuli wathi ngombana abulele uMavula angekhe abe yikosi. Bewamthuwelelisa nangokuthi nangabe uzokubusa "napo ubunyonyo obunzima phezu kwakho." Kodwana uMagodongo wabulala uMrhabuli nenye yamakhosikazakhe. Ekugcineni uMagodongo wayihlula ipi. UKhunwana nabanye bakwaMrhabuli bafuduka bayokuhlala nabaTswana e-Burolong. Ekugcineni uMagodongo wathatha isihlalo ngo-1814, wabusa isitjhaba samaNdebele.[2][3]
Umlando KaMagodongo Nasele Abusa
[edit | hlela umthombo]Ekubuseni kwakhe uMagodongo wathatha amakhosikazi. Naka amagamawo:
- UNaMahena onguNoBharhuza
- UNaMabhena oyihlanzi onguNoMtshabi
- UNaMatjhaba onguNoSibogo
- UNaMdluli uNoMagogo onguNoMabhoko
- UNaNtuli onguNoGwalimba [2]
Naka amadodana kaMagodongo:
- UBharhuza (liGawu - 1815)
- UMloyi (liDzibha - 1819)
- UMtshabi (liThula - 1823)
- UBengwabo (liDlaza - 1827)
- USomdeyi - 1831
- UMgwayana (liDugu - 1835)
- USibogo - 1831
- UMabhoko (liSinya - 1839)
- UNdaweni (liRhorha - 1847)
- UGwalimba (liPhogo - 1843)[2]
Ipi KaMagodongo NoMzilikazi
[edit | hlela umthombo]Ngo-1831 kwafika uMzilikazi kaMashobane wesitjhaba sakwaKhumalo asuka kwelabeNguni eSewula abalekela uShaka. Kwathi bona uMzilikazi afike esigodlweni sikaMagodongo esiKhunjini kwaMaza, wafika wabawa amabutho wokulwa nekosi uShaka. UMagodongo wavuma angakabonisani namadoda. Bavumelana, ngemva kwalokho uMzilikazi wathi usaya kwaManala uyokubawa amanye amabutho. UMagodongo wathi akakhambe uzawathatha nakabuyako. Wakhamba uMzilikazi waya ekosini yaManala uSibindi.[2][3]
Uthe nakasakhambileko uMzilikazi, uMagodongo wabiza amadoda bona bazokubonisana ngendaba le. Kwathi nakucociswanako amadoda wala ukunikela uMzilikazi amabutho. Isizathu salokho kukuthi uShaka kubudisi ukumehlula ngombana udlondlobele. Yeke bavumelana ngokuthi bazokukhambisa boke abantu abatjha okufuze babe libutho baye ebuzimbeni bomqedantonga ukwenzela bona uMzilikazi nakafikako abathole bangekho. Nangambala kwaba njalo.[2]
UMzilikazi wafika kwaManala wabawa uSibindi, uSibindi naye wavuma. Ngemva kwalokho uMzilikazi wabuyela emva kwaMagodongo bona ayokulanda ibutho athenjiswe lona. Enye indoda yatjela uSibindi namadoda wakwaManala bona uzwe ngamahlebezana bona uMzilikazi ufuna ukuthatha amabutho wabo nakaqeda abaleke nawo. Kodwana uSibindi namadoda wakwaManala khenge bayilalele.[2]
UMzilikazi wabuya kwaNzunza wabawa lokho athenjiswe khona, kodwana uMagodongo namadoda wamaNzunza bala baphetha ngokumnikela ibutho. Batjho nokuthi nanyana bangamnikela amabutho angekhe akghone ukulwa noShaka. UMzilikazi waqunta ukuhlasela uMagodongo nesitjhaba. Kuthiwa ibutho lakhe lehla livela entabeni yesiKhunjini, elinye lavela ncazoke ngakwaMaza. Kodwana nanyana arogelelekile amaNdebele alwa. Ekugcineni ahluleka. UMzilikazi wathatha uMagodongo nendodanakhe uMloyi, nenduna uMthimunye wababophelela ngamatje entanyeni wabaphosela ngesizibeni. Kwaba kuhlongakala kweNgwenyama uMagodongo. Kwathi bona abantu abatjha sele babuyile balandela iinthunjwa basindisa ezinye zazo. Isitjhaba samaNdebele sasinda ngobunjalo.[1][2][3]
Iinkhombo
[edit | hlela umthombo]- ↑ 1.0 1.1 South African History Online. (2011, April 3). The Ndebele in history. South African History Online. Retrieved from:https://sahistory.org.za/article/ndebele-history. Retrieved on 30/07/2025.
- ↑ 2.00 2.01 2.02 2.03 2.04 2.05 2.06 2.07 2.08 2.09 2.10 2.11 C.J. Mahlangu, K.N. Mahlangu, M. A. Mahlangu, S. M. Mtshweni, (2011) Iziko Lamakhosi. Shutter & Shooter.
- ↑ 3.0 3.1 3.2 3.3 3.4 3.5 M.H. Schoeman (1998), Excavating Ndzudza Ndebele Identity at KwaMaza, Southern African Field Archaeology. Retrieved from: https://journals.uj.ac.za/pdf/safa/1998_1%20UJ%20FIELD%20Archive/07_42-52%20Schoeman%201998%20Excavating%20Ndzundza%20identity.pdf. Retrieved on 30/07/2025.