Jump to content

UMkabayi KaJama

From Wikiphidiya

UMkabayi kaJama bekangomunye wabantu besifazana abadlala indima ekulu ebukhosini bakwaZulu. Wabelethwa ngo-1750 wahlongakala ngo-1843. Uyise nguJama kaNdaba, ungudadwabo omdala wekosi uSenzangakhona, begodu bekaliwele nodadwabo uMamma. Bekaziwa njengomfazi webukhosini okghona ukuzijamela. Amagadango awathathako ngesikhathi asaphila bekatjengisa ukukhalipha engqondweni, nokuthanda isitjhaba sekhabo, kangangobana kwafuze athathe iinqunto ezibudisi ukuvikela isitjhaba sakwaZulu.[1][2]

Umlando Webuncanini Bakhe

[edit | hlela umthombo]

UMkabayi wabelethelwa esitjhabeni sakwaZulu nodadwabo uMamma ngo-1750. Emihleni leyo bekukholelwa bona ukubelethwa kwamaphahla kuletha itjhudu elimbi esitjhabeni, mhlamunye bekufe nababelethi bawo. Yeke bekuthi qobe nakubelethwa amaphahla elinye libulawe. Kodwana ikosi uJama kaNdaba walikhomba libaba wathi nakubantwana bakhe bazokuphila bobabili. Yeke uMkabayi noMamma baphila bobabili. Kodwana lokho khenge kusiphathe kuhle isitjhaba, yeke uMkabayi wakhula ahloyiwe njalo. Kwathi nakaneminyaka emihlanu unina kaMkabayi wahlongakala. Abantu basola yena ngokuhlongakala kukanina. Unina ufa nje angakabeletheli uJama indlalifa yobukhosi.[3]

Umlando Ekukhuleni Kwakhe

[edit | hlela umthombo]

Wakhula njalo uMkabayi uyise anganayo indlalifa. Lokho kwenza bona ngo-1777 uMkabayi ayokufunela uyise umfazi ozomzalela indlalifa, nakuya azamtholela uMthaniya wesitjhaba sakwaSibiya. UMthaniya wambelethela indodana wayithiya ibizo bona nguSenzangakhona, ngombana ikosi ikghonile ukwenza ngakhona ngebanga lendodakazakhe uMkabayi. Lokho kwenza isitjhaba samthanda uMkabayi ngombana ikosi uJama kaNdaba besele athole umfazi wamaThonga ngokungasi seMthethweni, umfazi loyo waba sidisi wabeletha indodana kwathiwa nguSojiyisa. Kusukela ngalesosikhathi uMkabayi wathathwa njengomfazi othatha iinqunto ezihlakaniphileko bona avikele isitjhaba, ngombana ubukhosi bebuzokuwela ezandleni zevezandlebe. UMkabayi kaJama khenge enda, begodu wahlongakala angakendi.[2] Ngikho abizwa ngokobana nguMkabani kaJama (ekadeni abantu bebathefula nabakhulumako, yeke esikhundleni sokuthi bambize ngoMkabani, bathi nguMkabayi.)

UMkabayi Ngesikhathi Sokubusa KukaSenzangakhona

[edit | hlela umthombo]

Ngokukhamba kwesikhathi uyise uJama wahlongakala. UMkabayi wazibeka esihlalweni sobukhosi wabambela uSenzangakhona ngombana bekasesemncani bona angabusa. Emihleni leyo isitjhaba besiphathwa madoda, ngikho nje bekunabantu emkhandlwini ebebangamthandisisi kuhle. Kodwana kwafuze bakubekezelele ukuphathwa mfazi. Lokho kwamenza waba nesithunzi namandla. Kwakuneenkhathi lapha bekufuze avikele khona isitjhaba ngokuthumela amabutho bona ayokulwa noSojiyisa ebekucatjangwa bona angaba yingozi ebukhosini bukaSenzangakhona. Yeke abantu bebamthatha njengomuntu onenturhu.[1][2]

Wakhula uSenzangakhona, uMkabayi kwafuze ehle esihlalweni ngomnyaka ka-1781. Njengombana uSenzangakhona besele ayikosi nje uMkabayi waba ngumeluleki wakhe. Iindaba ezinengi zobukhosi uSenzangakhona bekazicoca naye uMkabayi. Nakuya uSenzangakhona azokukhulelisa uNandi kaBhebhe bangakatjhadi, bathola indodana bayithiya ngoSigidi. Ngemva kwalokho uNandi nendodanakhe baqothwa esitjhabeni. Kwathi bona uSigidi akhule ayokuhlala esitjhabeni sakwaMthethwa uMkabayi bekasolo amthanda.[2]

UMkabayi Ngesikhathi Sokubusa KukaShaka

[edit | hlela umthombo]

UShaka wagcina abuthethe ubukhosi, wabulala umfowabo uSigujana. UMkabayi wamamukela uShaka njengekosi yesitjhaba sakwaZulu, waraga nokubusa. Kwathi ngokukhamba kwesikhathi uShaka wathoma ukuba yingozi esitjhabeni. Abantu abanengi bafa babulawa yikosi uShaka. UMkabayi kwaba nguye oza neqhinga lokuthi uShaka kufuze abulawe bona kuphephiswe isitjhaba. Iqhingelo walibopha noDingane, uMhlangana noMbopha kaSithayi. Ekugcineni kwathi ngo-1828 bambulala uShaka. Kwathi bona uDingane athathe isihlalo wadingisa uMkabayi kaJama esitjhabeni esibizwa ngokuthi kusebaQulusini. UMkabayi wafela lapho, asilukazi, kunganamuntu omtjhejako.[2]

Iinkhombo

[edit | hlela umthombo]
  1. 1.0 1.1 ULwazi (2025) Princess Mkabayi Kajama, an Early Zulu Feminist. Retrieved from: https://www.ulwaziprogramme.org/princess-mkabayi-kajama-an-early-zulu-feminist/ Retrieved on 31/08/2025.
  2. 2.0 2.1 2.2 2.3 2.4 Maxwel Z Shamase (2014) The royal women of the Zulu monarchy–through the keyhole of oral history: Princess Mkabayi Kajama (c. 1750–c. 1843). Inkanyiso: Journal of Humanities and Social Sciences, 6(1), pp.15-22. Retrived from: https://uzspace.unizulu.ac.za/server/api/core/bitstreams/a6886ed0-073d-4216-9fd6-63b9b1c17076/content Retrieved on 31/08/2025.
  3. Manyathi PPP (1997). Ucwaningo Ngeqhaza labesifazane esizweni samaZulu, Kubhekiswe kakhulukazi kuMkabayi kaJama. pp. 86–103.